آموزشی علمی

انواع صحیح 1 ) مهموز : فعلی است که یکی از حروف اصلی آن همزه باشد . مانند: مهموز ا لفاء: أخذَ مهموز العین: سألَ مهموز اللام: قَرأ
2 ) مضاعف: فعلی است که در ریشه خود دو حرف هم جنس داشته باشد. مانند: فـکَّ فـرَّ وسوَسَ زَلزلَ
3 ) سالم: به فعلی گفته می شود که نه مهموز و نه مضاعف باشد. مانند: کتبَ ، نَصرَ
انواع معتلّ 1 ) مثال: فعلی است که اوّلین حرف اصلی آن عله باشد
( واوی : وَصَلَ ، وقفَ یائی : یَئِسَ ، یَـقنَ )
2 ) أجوف: فعلی است که دوّمین حرف اصلی آن عله باشد
( واوی: قوَلَ ، فَوَزَ یائی: سیَرَ ، بَیعَ )
3 ) ناقص: فعلی است که سوّمین حرف اصلی آن عله باشد
( واوی: دَعوَ ، تلَوَ یائی: هدَیَ ، شَفیَ )
4 ) لَفیف: فعلی است که دو حرف از حروف اصلی آن عله باشد. اگر حرف اوّل و سوّم عله بود لفیف مفروق ( وَلی ، وَقی ) و اگر حرف دوم و سوم عله باشد لفیف مقرون نامیده می شود ( سَویَ ، شَویَ )
اعلال: به تغییراتی گفته می شود که در فعل معتل ایجاد می شود تا فعل راحت تر و صحیح تر تلفّظ شود.
انواع اعلال: (قلب، اسکان و حذف) که در زیر بـه موارد اعلال اشاره می کنیم.
اعلال به قلب: (تبدیل حرف علۀ به حرفِ عله دیگر) هرگاه حرف علۀ متحرک و ما قبل آن فتحه –َ باشد حرف عله تبدیل به الف می شود.
مانند: قَوَلَ : قالَ یَخشَیُ : یَخشَی دَعَوَ : دَعا هَدَیَ : هَدَی
اعلال به اسکان: هنگامی است که حرف عله ساکن شود در مضارع أجوف (یقول - یسیر) به جز جمع های مونّث و در مضارع ناقص (یهدی - یدعو) صیغه های (1 ، 4 ، 7 ، 13، 14) اعلال به اسکان وجود دارد.
مانند: أجوف ، یَقولُ ، تَعِیشانِ ، نَکُونُ ، تَقولینَ ، یَفوزُونَ
ناقص: یَرمِی ، تَهدِی ، أشفِی ، نَقضِی
اعلال به حذف: هنگامی که حرف عله از فعل حذف شود
موارد حذف:
1 ) حذف در مثال در ماضی مثال حذف وجود ندارد و مانند فعل صحیح و سالم صرف می شود
وَجدَ وَجدَا وَجدُوا وَجدَت وَجدَتا وَجدنَ . . . . وَجدتُ وَجدنا . امّا هرگاه مضارع مثالِ واوی بر وزن یَفعِلُ و یَفعَلُ بیاید حرف عله در آن حذف می شود.
مانند: وَقفَ: یَقِفُ وَصَلَ: یَصِلُ وَجدَ: یَجِدُ
وَدَعَ : یَدَعُ وَهَبَ : یَهَبُ ودَعَ : یَدعُ
نکته: در امر این نوع فعل (مثال) همزه نیاز نیست چون بعد از حذف حرف ( تـ ) قابل خواندن است.
مانند: تَهَبُ : هَب تَقِفُونَ : قِفُوا تَصِلانِ : صِلا تَضَعنَ : ضَعنَ
2 ) حذف در أجوف در ماضی أجوف از صیغه یک تا پنج حرف عله تبدیل به الف (اعلال به قلب) و از صیغه شش تا آخِر حذف می‌شود. (غائب): قالَ قالا قالُوا قالَت قالَتا قُلنَ (مُخاطَب): قُلتَ قُلتُما قُلتُم قُلتِ قُلتُما قُلتُنَّ (مُتَکلِّم): قُلتُ قُلنا
امّا در مضارع أجوف فقط در دو صیغه جمع مونث ( 6 و 12 ) حرف عله حذف می‌شود مانند: (غائب): یَقُولُ یَقُولانِ یَقُولونَ تَقُولُ تَقُولانِ یَـقُلنَ (مخاطب): تَقُولُ تَقُولانِ تَقولُونَ تَقولِینَ تَقُولانِ تَـقُلنَ (مُتکلِّم): أقُولُ نَقُولُ
برای ساخت امر اجوف همزه نیاز نداریم چون اوّل فعل ساکن نیست و حرف عله در صیغه بدون ضمیر حذف می شود اگر مضارع آن بر وزن یَفعُلُ بود فاءالفعل امر ضمّه -ُ و اگر یَفعِلُ بود فاءالفعل امر کسره -ِ می گیرد.
مانند:عِش ، قُل ، بِیعی ، عِیشُوا ، سِر ، عُوُدا ، فُزنَ ، عُد
نکته1: ماضی أجوفی که بر وزن (فَعَلَ) باشد صیغه غائبات و امر آن صیغه مُخاطبات کاملاً شبیه هم می آید.
مانند:التلمیذاتُ قُلنَ کَلامَ الحقِّ (ماضی) أنتنَّ قُلنَ کَلامَ الحَـقِّ (امر)
نکته2 : افعالی چون (خافَ : یَخافُ ، شاءَ : یَشاءُ ، نالَ : یَنالُ و . . .) که ماضی آنها بر وزن فَعِلَ است أوّلاً مضارعشان بر وزن یَفعَلُ می آید یعنی به صورت (الف) خوانده می شود ثانیّاً (غیر از ماضی) هنگامِ حذف حرف عله فاءالفعل آنها فتحه –َ می گیرد.
مانند: یَخَفنَ ، خَف ، تَنَلنَ ، لا تَخَف ، نَلنَ ، خَفنَ ، لایَـنَم این فعل ها بر خلاف أفعال قبلی ( قالَ ، باعَ ) ماضی صیغه 6 و امر صیغه 12 آن با هم شبیه نیستند.
مانند:هُنَّ ( خِفنَ ، نِمنَ ، نِلنَ ) أنتُنَّ ( خَفنَ ، نَمنَ ، نَلنَ )
نکته3 : فعل أجوف هر گاه مجزوم شود حرف عله در صیغه های بدون ضمیر حذف می شود.
مانند: لِیَستَقِم ، لاتَبِع ، لَم یَکُن ، لاتَقُل إن تَعِش مَعی أعِش مَعکَ
3 ) حذف در ناقص در ماضی ناقص حرف عله در صیغه های ( 3 ، 4 ، 5 ) حذف می شود.
( غائب ): هَدَی هَدَیا هدَوا هدَت هدَتا هدَینَ ( مُخاطَب ): هدیتَ هدَیتُما هدَیتُم هدَیتِ هَدَیتُما هَدیتُنَّ ( مُتکلِّم ): هَدَیتُ هَدینا
امّا مضارع ناقص در صیغه های ( 3 ، 9 ، 10 ) حرف عله حذف می شود.
( غائب ): یَدعُو یَدعُوانِ یَدعونَ تَدعُو تَدعُوانِ یَدعُونَ ( مُخاطَ

ب ): تَدعُو تَدعُوانِ تَدعونَ تَدعینَ تَدعُوانِ تَدعُونَ ( مُتکلِّم ): أدعُو نَدعُو
در فعل های بالا ( ناقص واوی ) صیغه 3 و 6 همینطور 9 و 12 شبیه هم هستند دقّت کنید در 3 و 9 اعلال به حذف وجود دارد ولی در 6 و 12 اعلال وجود ندارد .ولی در ناقص یائی ( یَهدِی ) صیغه 10 و 12 به هم شبیه است با این تفاوت که در صیغه 10 اعلال به حذف می باشد ( تَهدِینَ ) ولی در صیغه 12 ( تَهدِینَ ) اعلالی وجود ندارد.
نکته1: در امر ناقص همزه نیاز است چون بعد از حذف ( تـ ) أوّل فعل ساکن است و خوانده نمی شود و حرف عله در صیغه بدون ضمیر حذف می شود.
مانند:إهدِ ، اُدعُوا ، إرمِی ، إقضِینَ ، إشفِیا ، إرضَ ، قِ ، فِ ، رَ
نکته2: فعل ناقص مانند أجوف هرگاه مجزوم شود حرف عله در صیغه های بدون ضمیر حذف می شود.
مانند:لم أشفِ ، لاتَهـدِ ، لَم تَشفِ ، لمّا یَهدِ ، لم یَرضَ
نکته3: فعل ماضی ناقصی که بر وزن فَعِلَ باشد أولاً مضارع آن بر وزن یَفعَلُ می آید یعنی ( الف ) خوانده می شود ثانیاً ماضی آن فقط در صیغه سوم حرف عله حذف می شود.
مانند:نَسِیَ: یَنسَی (نَسُوا) رَضـِیَ: یَرضَی (رَضُوا) خَشِیَ: یَخشَی (خَشُوا)

معتلات مزید: ( اختصاصی انسانی ) ( درس 6 ) مثال واوی در باب افعال و استفعال : تنها در مصدر حرف عله به ( ی ) تبدیل می شود . مانند : إیجاد ، إیراد ، إیهام ، إیجاب إستیضاح ، إستیجاب
نکته : اسم هایی مانند ( إیثار ، إیمان ) صحیح و مهموز می باشد آن را با فعل مثال واوی اشتباه نگیرید.
أجوف در باب إفعال و إستفعال : در ماضی حرف عله تبدیل به الف ( اعلال به قلب ) در مضارع تبدیل به ی ( اعلال به قلب ) و در مصدر حذف می شود و آخر آن تای گرد می گیرد.
أصابَ یُصیبُ إصابه أقامَ یُقیمُ إقامَه
إستَقامَ یَستَقیمُ إستِقامَه إستَجابَ یَستَجیبُ إستِجابَه

ناقص در باب إفعال ، إنفِعال ، إفتِعال و إستِفعال: هرگاه فعل ناقص به این چهار باب برود حرف عله در ماضی تبدیل به الف ( اعلال به قلب ) در مُضارع إعلال به إسکان و در مصدر حرف عله به همزه تبدیل می شود.
إفعال: أهدَی یُهدِی إهداء أبقَی یُبقِی إبقاء
إنفِعال: إنزَوَی یَنزَوِی إنزِواء إنحَنَی یَنحَنی إنحِناء
إفتِعال: إکتَفی یَکتَفِی إکتِفاء إقتَضَی یَقتَضِی إقتِضاء
إستِفعا: إستَعفَی یَستَعفی إستعفاء إستَدعَی یَستَدعِی إستِدعاء

ناقص در باب تفـعیل و مُفاعَله: در ماضی حرف عله تبدیل به الف ( إعلال به قلب ) در مضارع إعلال به إسکان و در مصدرِ باب تفعیل حرف عله تبدیل به تای گرد و در مصدرِ باب مفاعَله حرف عله تبدیل به الف می شود .
تَفعِیل: غذَّی یُغذِّی تَغذِیه زکَّی یُزکِّی تَزکِیه
مُفاعَلۀ: ناجَی یُناجِی مُناجاه ساوَی یُساوِی مُساواه

ناقص در باب تَفعُّل و تَفاعُل: در ماضی و مُضارع حرف عله تبدیل به الف (إعلال به قلب) و در مصدر حرکتِ حرفِ قبل از عله کسره می گیرد.
تَفاعُل: تَقاضَی یَتَقاضَی تَقاضِی تَساوَی یَتَساوَی تَساوِی
تَـفعُّل: تَجلَّی یَتَجلَّی تَجلِّی تَسلَّی یَتَسلَّی تَسلِّی